Dieta wegańska w fenyloketonurii
![Dieta wegańska przy pku](/sites/site.prod.vitapku.pl/files/2021-09/dieta-weganska-przy-pku-naglowek.jpg)
- Data publikacji: 10.04.2020
- 20 min
Słowo vegan zostało stworzone w 1944 roku przez Donalda Watsona (założyciela Towarzystwa Wegańskiego), który wykorzystał trzy pierwsze i dwie ostatnie litery ze słowa vegetarian.
W 1951 brytyjskie Towarzystwo Wegańskie (VeganSociety) oficjalnie zdefiniowało weganizm jako doktrynę polegającą na niewykorzystywaniu zwierząt. Rozumując w ten sposób, weganizm nie jest więc jakimś zbiorem praktyk, lecz swoistą zasadą, z której pewne praktyki logicznie wynikają.
Weganizm – na czym polega?
Weganizm – styl życia, którego jedną z cech jest stosowanie diety wegańskiej, czyli rezygnacja ze spożywania produktów zwierzęcych. Weganie dążą jednak do wyeliminowania produktów pochodzenia zwierzęcego nie tylko z diety, ale również ze wszystkich innych aspektów życia.
Weganie rezygnują ze spożywania nie tylko mięsa, ale także produktów, których wytwarzanie wiąże się z eksploatacją zwierząt, takich jak: nabiał (w tym jajka) oraz (zazwyczaj) miód. Weganie nie stosują kosmetyków i nie kupują ubrań powstałych z odzwierzęcych surowców (skóry, futra, wełna, jedwab), nie biorą udziału w rozrywkach, w których wykorzystuje się zwierzęta (polowania, zoo, rodeo, cyrk, oceanarium). Bojkotują także wszelkie produkty testowane na zwierzętach.
Czytaj też: Błonnik w diecie PKU: Jak jeść i jakie produkty wybierać?
Największa amerykańska organizacja skupiająca profesjonalnych dietetyków Academy of Nutrition and Dietetics wydała w 1994 (następnie aktualizowane co kilka lat, ostatnio w 2016) stanowisko na temat diet wegetariańskich oparte na przeglądzie wyników badań opublikowanych w kilkuset artykułach naukowych, w którym można przeczytać, że:
„Odpowiednio zaplanowane diety wegetariańskie, w tym diety ściśle wegetariańskie, czyli wegańskie, są zdrowe, spełniają zapotrzebowanie żywieniowe i mogą zapewniać korzyści zdrowotne przy zapobieganiu i leczeniu niektórych chorób. Dobrze zaplanowane diety wegetariańskie są odpowiednie dla osób na wszystkich etapach życia, włącznie z okresem ciąży i laktacji, niemowlęctwa, dzieciństwa, dojrzewania, oraz dla sportowców.”
Dieta wegańska zyskuje coraz większą liczbę zwolenników na świecie, zarówno z przyczyn etycznych, jak i zdrowotnych. Badania wskazują, że dieta wegańska, podobnie jak dieta wegetariańska, może wiązać się z korzyściami zdrowotnymi. Z drugiej jednak strony, nieprawidłowo zbilansowana dieta wegańska, może być źródłem poważnych niedoborów pokarmowych.
Wegańska piramida prawidłowego żywienia
Pomimo wykluczenia z diety wegańskiej wszystkich produktów pochodzenia zwierzęcego jest ona uważana za bardzo urozmaicony sposób żywienia. Co prawda piramida wegańska odbiega od piramidy zdrowego żywienia i aktywności fizycznej, która obowiązuje w Polsce, jednak łączy je nacisk na zalecane wysokie spożycie produktów pochodzenia roślinnego.
Dopasowanie diety dla chorego na fenyloketonurię polega na spożywaniu produktów zbożowych niskobiałkowych: pieczywo, kasze, płatki PKU. Niestety produkty zbożowe niskobiałkowe nie zawierają dużej ilości błonnika.
W diecie PKU zlecane napoje roślinne to mleko kokosowe i napój ryżowy.
Źródłem białka w diecie wegańskiej są nasiona roślin strączkowych. Należy codziennie włączać je do menu, aby uniknąć możliwych niedoborów białka. Rośliny strączkowe warto spożywać z dodatkiem surowych warzyw, które są źródłem witaminy C.
Dla chorych na fenyloketonurię podstawowym źródłem białka są preparaty białkozastępcze (które pokrywają zapotrzebowanie na białko do 80%), oraz białko roślinne pochodzące z warzyw, owoców i produktów ubogobiałkowych. Warzywa strączkowe są źródłem dużej ilości białka zawierającego fenyloalaninę, więc nie są pożądane w diecie PKU.
W żywieniu chorych na fenyloketonurię źródłem kwasów omega-3 przede wszystkim są: olej rzepakowy, olej lniany, oliwa z oliwek.
Nasiona oleiste i orzechy zawierają zbyt duże ilości fenyloalaniny i są przeciwwskazane.
Co zawiera dieta wegańska i jakie produkty powinny być eliminowane?
- wszystkie gatunki mięsa i ryb,
- oleje rybne, np. tran,
- żelatynę
- owoce morza, np. krewetki, kraby, ośmiornice, ślimaki
- jaja ptaków i ryb,
- mleko i produkty mleczne, tj. sery, jogurty, masło, śmietanę
- produkty pszczele, tj. miód, mleczko pszczele,
- suplementy diety zawierające składniki pochodzenia zwierzęcego.
Ryzyko niedoborów w diecie wegańskiej
Najczęstsze niedobory dotyczą:
W diecie PKU podstawowym źródłem białka są preparaty białkozastępcze. Należy unikać nasion roślin strączkowych, orzechów, pestek, tofu, komosy ryżowej.Zalecane napoje roślinne to mleko kokosowe i napój ryżowy. Unikamy mleka sojowego, owsianego, migdałowego.
Analogicznie chorzy na fenyloketonurię powinni spożywać zielone warzywa liściaste, brokuły, suszone morele i wcześniej wymienione napoje roślinne.
Preparaty białkozastępcze są wzbogacane w wiele witamin i składników mineralnych, dlatego mniejsze jest ryzyko takich niedoborów.
Źródłem żelaza w diecie PKU jest preparat oraz zielone warzywa liściaste, buraki i zakwas z buraka oraz natka pietruszki. Nie należy spożywać nasion roślin strączkowych, orzechów, kasz (z wyjątkiem PKU lub tapioki), pestek (np. słonecznika, dyni).
W diecie PKU źródłem kwasów omega-3 są: olej rzepakowy, olej lniany, oliwa z oliwek.
Czytaj także: Jakie są najczęstsze problemy związane ze stosowaniem diety PKU i jak je rozwiązać?
Czy dieta wegańska jest zdrowa?
Badania wskazują, że weganie mają niższe ciśnienie krwi oraz niższy poziom trójglicerydów i glukozy na czczo. Co ciekawe, porównanie parametrów krwi, takich jak lipidogram, glukoza, insulina oraz markery stanu zapalnego i procesów miażdżycowych, u wegan prowadzących siedzący tryb życia wykazało, że były one porównywalne z parametrami osób uprawiających regularnie ćwiczenia wytrzymałościowe.
Istnieją dowody, że zbilansowana dieta wegetariańska może zmniejszać ryzyko chorób sercowo-naczyniowych, brakuje jednak dowodów, że bardziej restrykcyjna dieta wegańska jest tak samo skuteczna, jak dieta wegetariańska.
Mimo to wielu naukowców uważa, że dieta wegańska może być skuteczna w terapii zespołu metabolicznego, otyłości, cukrzycy, nowotworów i chorób sercowo-naczyniowych. Ponadto, może ona być skuteczna w obniżaniu przewlekłego stanu zapalnego, który towarzyszy chorobom autoimmunologicznym, np. reumatoidalnemu zapaleniu stawów. Skuteczność diety wegańskiej w obniżaniu stanu zapalnego w organizmie tłumaczy się tym, że jest ona bogata w błonnik pokarmowy, kwas foliowy, witaminy C i E, potas, magnez oraz fitozwiązki.
Z drugiej jednak strony wykazano, że weganie mają niższy poziom witaminy B12 i przez to wyższy poziom homocysteiny, która nasila procesy miażdżycowe w naczyniach. Dlatego osoby na diecie wegańskiej powinny regularnie kontrolować poziom witaminy B12 i homocysteiny we krwi, aby nie narażać się na zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.
Podsumowując: dobrze zbilansowana dieta wegańska, dostarczająca odpowiednie ilości energii, składników odżywczych (w tym białka, witamin i składników mineralnych) jest bezpieczna i może być stosowana u chorych na fenyloketonurię. Odpowiednio stosowana dieta wegańska przyniesie widoczne skutki prozdrowotne u pacjentów PKU, jak i całej rodziny.
Czytaj także: Jak zaplanować dietę PKU o odpowiedniej kaloryczności?
Szczegóły diety wegańskiej w PKU oraz zapotrzebowanie na składniki odżywcze, należy zawsze skonsultować z lekarzem i dietetykiem.
Bibliografia:
1. Dorota Czerwińska, Edyta Gulińska, Podstawy żywienia człowieka, Sklep WSiP, 2012,
2. Diana Wolańska, Zakład Profilaktyki Chorób Żywieniowozależnych z Poradnią Chorób Metabolicznych, Instytut Żywności i Żywienia w Warszawie: >>Białko w diecie wegan i wegetarian, „Medycyna Praktyczna”, 29.05.2014.
3. Jarosław Urbański, Społeczeństwo bez mięsa. Socjologiczne i ekonomiczne uwarunkowania wegetarianizmu, IlonaRabizo, 2017.